Қазақстан өңірлерін қаржылық тұрғыдан қолдау саясаты жаңа кезеңге өтуде. ҚР Парламенті Сенатының жалпы отырысында Премьер-министрдің орынбасары – Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин 2026–2028 жылдарға арналған жалпы сипаттағы трансферттер көлеміне қатысты заң жобасын таныстырды. Жаңа құжат өңірлердің республикалық бюджетке тәуелділігін азайтып, инфрақұрылымды дамытуға бағытталған қаржыландыруды күшейтуді көздейді.
Жергілікті бюджеттердің теңгерімділігі және даму жоспары
Заң жобасы алдағы үш жылға арналған жергілікті бюджеттердің кірістері мен шығыстарын айқындап, республикалық трансферттер мен субвенциялар көлемін алдын ала бекітуді ұсынады. Министрдің айтуынша, даму бюджеті республикалық бюджеттің мүмкіндіктеріне қарай құрылып, барлық базалық шығыстар ескерілген.
2026–2028 жылдары даму бюджетінің жалпы көлемі 9,1 трлн теңге болады. Оның ішінде 2026 жылы – 1,8 трлн, 2027 жылы – 3,2 трлн, 2028 жылы – 4,1 трлн теңге қарастырылған. Бұл қаржы өңірлік инфрақұрылымды жаңғыртуға және негізгі қызметтерге қолжетімділікті арттыруға бағытталады.
2026 жылғы республикалық бюджеттің шығыстары шамамен 27,7–27,8 трлн теңге, ал кірістер 19,2 трлн теңге шамасында жоспарланған.
Трансферттер құрылымындағы өзгерістер және өңірлер дербестігі
Министрдің мәлімдеуінше, 2026 жылы субвенциялар көлемі 5,2 трлн теңге, ал бюджеттен алып қоюлар 879,9 млрд теңге деңгейінде белгіленбек. Үкіметтің бағалауы бойынша жергілікті бюджеттердің республикалық трансферттерге тәуелділігі орта есеппен 50,7 пайыздан 33 пайызға дейін төмендейді.
Трансферттер жүйесін жаңарту өңірлердің экономикалық дербестігін арттыруға бағытталған. Жалпы сипаттағы трансферттердің көлемін айқындау кезінде нысаналы трансферттердің мақсаты мен тиімділігі басты назарда болған.
Ауыл шаруашылығы, су үнемдеу технологияларын енгізу, жаңа нысандарды күтіп ұстау сияқты бағыттарға қосымша қаражат бөлінеді. Бұл көрсеткіш 2026 жылы 1,5 трлн теңгені, 2027 жылы 1,6 трлн теңгені, ал 2028 жылы 1,7 трлн теңгені құрайды.
Донор және реципиент өңірлер моделі қайта қаралады
2028 жылы Павлодар облысының өзін-өзі толық қамтамасыз ететін өңірлер қатарына қосылуы және Маңғыстау облысының донор мәртебесіне қайта оралуы күтіледі. Бұл өңірлік салық базасының кеңеюімен, өнеркәсіптік өсіммен және инвестициялардың артуымен байланысты.
Даму бюджетінің ұлғаюы өңірлік стандарттар жүйесін 69,2 пайыз деңгейінде қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге республикалық бюджеттен ірі автожолдар мен теміржол құрылысын қаржыландыру, әлеуметтік нысандар салу және «Бәйтерек» акционерлік қоғамын 1 трлн теңгеге капиталдандыру жоспарланған.
Тәуекелдер және ұзақмерзімді шешімдер
Жергілікті бюджеттің шығындары инфляцияға және халық санының өсуіне тәуелді болғандықтан, ұзақмерзімді тұрақты қаржыландыру жүйесін құру маңызды. Трансферттерге тәуелділік азайғанымен, жергілікті кірістерді ұлғайтуға бағытталған реформалар жүзеге аспаса, өңірлік тапшылықтың сақталу қаупі бар.
Сонымен қатар бөлінетін қаржының тиімді пайдаланылуы, жобалардың сапалы орындалуы және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендету – бақылауды қажет ететін негізгі бағыттар.
Сарапшылар өңірлер үшін көпсценарийлі бюджеттеуді енгізуді, инфрақұрылымдық стандарттардың ашықтығын арттыруды, жергілікті кірістерді көбейтетін ұзақмерзімді стратегия қабылдауды және донордан реципиентке немесе керісінше өтетін өңірлер үшін қауіпсіз өтпелі тетіктер қалыптастыруды ұсынады.
Жаңа трансферттік саясаттың іске асырылуы өңірлердің қаржылық дербестігін арттырып қана қоймай, олардың әлеуметтік-экономикалық дамуын да жеделдетуге бағытталмақ.
