Сенат Төрағасы Мәулен Әшімбаев өзінің Время газетіндегі «Реформалар логикасы: Күшті өңірлер – күшті ұлт» атты мақаласында Қазақстанның тәуелсіздік алған алғашқы жылдарынан бастап бүгінгі күнге дейінгі өңірлік даму мәселелерін жан-жақты талдады.
Қазақстанның қалыптасу кезеңіндегі қиындықтар
Тәуелсіздік жылдарында еліміз біртұтас, орталықтандырылған мемлекет ретінде құрылуы қажет болды. Сол кездегі жағдайлар орталықтан қашып кететін күштердің алдын алуды талап етті, себебі жаңа мемлекет тек қағаз жүзінде ғана байланысқан, нақты институттары жоқ еді. Сол кездегі қиындықтардың бірі – аймақтық сепаратизм мен элита қысымы, сонымен қатар экономикалық тәуелсіздіктің жоқтығы.
Осы себепті алғашқы Президент Нұрсұлтан Назарбаев басқару шешімдерін орталықтандыруға бағыттап, елді біріктіретін «темір жақтау» жасады. Бұл шешімдер бастапқы кезеңде тиімді болды, алайда 30 жылдан кейін Қазақстан тарихи рөлін атқарған бұл схемадан асып, жаңа даму талаптарына сәйкес икемделуді қажет етті.
Диспропорциялар мен аймақтық проблемалар
Қазіргі таңда Қазақстанда өңірлер арасындағы экономикалық дамудың теңсіздігі айқын көрініс табуда. Мысалы, Атырау облысындағы өңірлік өнім (ВРП) тұрғын басына шаққанда 21 млн теңге болса, Түркістан облысында – шамамен 2 млн теңге. Бұл айырмашылық он есе асып отыр.
Батыс өңірлер мұнай мен газ секторына бағытталғандықтан, ел экономикасына елеулі үлес қосса, солтүстік, оңтүстік және шығыс аймақтар экономиканы әртараптандырудың төмендігіне байланысты артта қалуда. Бұл өңірлерде төмен өнімділік пен кедейлік, сондай-ақ жастардың қалаларға қоныс аударуына әкелетін «даму тұзағы» қалыптасқан.
Аймақтық экономикалардың көпшілігі бір немесе екі секторға тәуелді, бұл оларды әлемдік нарықтағы бағалардың ауытқуына осал етеді. Сондай-ақ, шағын және орта бизнес қаржыландырылмаған, нарыққа қол жеткізу қиын, бұл экономикалық өсуді тежейді.
Инфрақұрылымдық және әлеуметтік кедергілер
Қазақстанның аумағы үлкен, ал халқының тығыздығы төмен болғандықтан инфрақұрылымның дамымауы – тағы бір күрделі мәселе. Бірінші кезекте жол байланысы мен транспорттық логистика жеткіліксіз. 2020 жылдардың басында Қазақстан жол инфрақұрылымы сапасы бойынша 119 ел арасында 90-шы орын алған.
Цифрлық теңсіздік те өзекті мәселе: ауылдық аймақтарда жылдам интернет пен цифрлық қызметтерге қол жеткізу қалалармен салыстырғанда әлдеқайда төмен. Сонымен қатар, білім, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтерге қолжетімділік ауылдарда айтарлықтай кемшін.
Жастар мен миграция мәселесі
Экономикалық және әлеуметтік диспропорциялар жастардың қалаға көшуін күшейтеді. Астанада соңғы жылдары тұрғындар саны 250–300 мыңға артты, ал ресми деректер бойынша қала инфрақұрылымы күн сайын шамамен 2 млн адамға қызмет көрсетуге мәжбүр. Солтүстік өңірлерде халық саны азайып, әлеуметтік және экономикалық әлеует төмендейді, ал оңтүстік өңірлерде жоғары туу көрсеткіші мен жер және су ресурстарының тапшылығы әлеуметтік шиеленісті күшейтеді.
Президенттің жүйелі реформалары
Міне осы проблемалар мен шақыруларды ескере отырып, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өңірлерді дамытуға жүйелі және стратегиялық тәсіл ұсынды. Оның негізгі принципі – мәселені бірден шешуге тырысудың орнына, проблемаларды кезең-кезеңімен, нық негізде шешу. Бұл тек қысқа мерзімді нәтиже беретін «өрт сөндіру» емес, ұзақ мерзімді перспективада тұрақты даму мен әлеуметтік-экономикалық теңгерімді қамтамасыз ететін жүйелі әдіс.
Жүйелілік, жан-жақты және кезеңдік тәсіл – Президент Тоқаевтың өңірлік реформаларының негізгі үш қағидасы. Бұл қадамдар Қазақстанның әр өңіріндегі даму әлеуетін ашуға, халықтың өмір сүру сапасын арттыруға және елдің тұрақты дамуына негіз қалайды.
Өңірлерді дамыту: Жаңа Қазақстанның жүйелі қадамдары
